Prace zakazane: wytyczne i ograniczenia dla kobiet w ciąży i mam karmiących piersią

Czy kobiety w ciąży oraz karmiące piersią mają zapewnioną odpowiednią ochronę przed szkodliwymi warunkami pracy? Odpowiedź na to pytanie stanowi istotę niniejszego artykułu, który koncentruje się na prawach i obowiązkach związanych z zatrudnieniem kobiet w szczególnych okolicznościach ich życia. Ochrona zdrowia i bezpieczeństwa pracujących matek stanowi priorytetowy obszar legislacyjny, mający na celu minimalizację ryzyka wystawienia ich na szkodliwe działanie czynników zawodowych. W niniejszym artykule omówimy nie tylko zakazy dotyczące wykonywania określonych prac przez kobiety w ciąży i karmiące matki, ale także prawa, jakie im przysługują oraz obowiązki pracodawców w zapewnieniu bezpiecznych warunków pracy. Działania te są zgodne zarówno z krajowymi przepisami prawa pracy, jak i z zasadami równouprawnienia zawartymi w aktach prawnych Unii Europejskiej. Poprzez szczegółowe omówienie wytycznych dotyczących pracy matek oczekujących dziecka oraz tych, które już karmią piersią, artykuł ten ma na celu zwiększenie świadomości na temat praw pracowniczych oraz odpowiedzialności pracodawców w tym zakresie.

Ochrona przed szkodliwymi warunkami pracy

Pracownice w ciąży i karmiące piersią objęte są szczególną ochroną przed szkodliwymi warunkami pracy mającymi wpływ na stan ich zdrowia.

Zakaz zatrudniania w godzinach nadliczbowych i w porze nocnej

Kobiety w ciąży nie wolno zatrudniać w godzinach nadliczbowych ani w porze nocnej. Nie wolno również bez jej zgody delegować jej poza stałe miejsce pracy ani zatrudniać w systemach: równoważnego czasu pracy (który daje możliwość wprowadzenia przedłużonej dobowej normy czasu pracy, jeśli rodzaj pracy uzasadnia takie przedłużenie), czasu pracy w ruchu ciągłym (czyli np. na produkcji, ze zmianami obejmującymi całą dobę), skróconego tygodnia pracy lub pracy weekendowej. Wymiar pracy powinien być ograniczony do 8 godzin na dobę.

Obowiązek zmiany rozkładu czasu pracy

Pracodawca zatrudniający pracownicę w porze nocnej jest obowiązany na okres jej ciąży zmienić rozkład czasu pracy w sposób umożliwiający jej wykonywanie pracy poza porą nocną, a jeżeli jest to niemożliwe lub niecelowe – przenieść ją do innej pracy. W razie braku takich możliwości jest obowiązany zwolnić pracownicę na niezbędny czas z obowiązku świadczenia pracy.

Obowiązek przeniesienia do innej pracy

Nie wolno zatrudniać kobiet w ciąży przy pracach szczególnie uciążliwych lub szkodliwych dla zdrowia. Pracodawca jest obowiązany w takim wypadku przenieść pracownicę do innej pracy, a jeżeli jest to niemożliwe, zwolnić ją na niezbędny czas z obowiązku świadczenia pracy lub dostosować warunki pracy do wymagań określonych w przepisach, ewentualnie tak ograniczyć czas pracy, aby wyeliminować zagrożenia dla jej zdrowia lub bezpieczeństwa.

Kilka lat temu Komisja Europejska uznała polskie rozporządzenie w sprawie wykazu prac wzbronionych kobietom za dyskryminujące

Fakt, że wykaz prac wzbronionych odnosił się do wszystkich kobiet, a nie tylko tych będących w szczególnym stanie, był według komisji sprzeczny z zasadą równouprawniania płci, które przewiduje Dyrektywa 2002/73/WE1 mówiąca o równym dostępie kobiet i mężczyzn do zatrudnienia, kształcenia, awansu zawodowego oraz warunków pracy. Aktualne rozporządzenie zawiera więc wykaz prac uciążliwych, niebezpiecznych lub szkodliwych dla zdrowia kobiet znajdujących się w szczególnym stanie, tj. kobiet w ciąży lub karmiących dziecko piersią. Aktualnie zgodnie z Kodeksem pracy kobiety w ciąży i kobiety karmiące dziecko piersią nie mogą wykonywać prac uciążliwych, niebezpiecznych lub szkodliwych dla zdrowia, mogących mieć niekorzystny wpływ na ich zdrowie, przebieg ciąży lub karmienie dziecka piersią. Wykaz prac, o których mowa, znajduje się we wspomnianym rozporządzeniu.

Zostały w nim wskazane prace:

  • związane z nadmiernym wysiłkiem fizycznym, w tym ręcznym transportem ciężarów,
  • mogące mieć niekorzystny wpływ ze względu na sposób i warunki ich wykonywania, z uwzględnieniem rodzajów czynników występujących w środowisku pracy i poziomu ich występowania.

Zgodnie z postanowieniami zawartymi w Kodeksie pracy Rada Ministrów, wskazując rodzaje prac uciążliwych, niebezpiecznych lub szkodliwych dla zdrowia, powinna kierować się aktualną wiedzą na temat wpływu warunków wykonywania pracy i czynników występujących w środowisku pracy na zdrowie kobiet, przebieg ciąży lub karmienie dziecka piersią.

Wykaz określony w rozporządzeniu nie wymienia wprost rodzajów prac wzbronionych kobietom

Wykaz wskazuje jedynie czynniki szkodliwe dla zdrowia lub uciążliwe, których istnienie lub przekroczenie będzie powodowało, że dana praca będzie uznana za wzbronioną. Obowiązkiem pracodawcy jest określenie, czy dana praca w danym zakładzie może być wykonywana przez kobiety w ciąży lub mamy karmiące. Wśród prac, które nie mogą być wykonywane przez kobiety w ciąży, są chociażby:

  • prace na stanowiskach z monitorami ekranowymi w łącznym czasie przekraczającym 8 godzin na dobę – przy czym czas spędzony przy obsłudze monitora ekranowego nie może jednorazowo przekraczać 50 minut, po którym powinna nastąpić co najmniej 10-minutowa przerwa, wliczana do czasu pracy,
  • prace w wymuszonym rytmie pracy (np. przy taśmie),
  • przewożenie ładunków na wózku jednokołowym (taczce) i wózku wielokołowym poruszanym ręcznie,
  • ręczne podnoszenie i przenoszenie przedmiotów o masie przekraczającej 3 kilogramy,
  • prace związane z wysiłkiem fizycznym i transportem ciężarów oraz wymuszoną pozycją ciała,
  • prace w pozycji stojącej przez łącznie ponad 3 godziny w czasie zmiany roboczej – przy czym czas spędzony w pozycji stojącej nie może jednorazowo przekraczać 15 minut, a po nim powinna nastąpić 15-minutowa przerwa,
  • udział w zespołowym przemieszczaniu przedmiotów,
  • ręczne podnoszenie materiałów ciekłych – gorących, żrących lub o właściwościach szkodliwych dla zdrowia,
  • prace w mikroklimacie zimnym, gorącym i zmiennym,
  • prace narażające na działanie pola lub promieniowania elektromagnetycznego o częstotliwości od 0 Hz do 300 GHz oraz promieniowania jonizującego, szczególnie prace w warunkach narażenia na promieniowanie jonizujące określone w przepisach Prawa atomowego,
  • prace w podwyższonym lub obniżonym ciśnieniu, np. prace nurków lub w zbiornikach ciśnieniowych,
  • prace w kontakcie ze szkodliwymi czynnikami biologicznymi,
  • prace w narażeniu na substancje chemiczne niezależnie od ich stężenia w środowisku pracy, jak czynniki chemiczne o znanym i niebezpiecznym wchłanianiu przez skórę, leki cytostatyczne, mangan, syntetyczne estrogeny i progesterony, prace lub procesy technologiczne, w których dochodzi do uwalniania substancji chemicznych, ich mieszanin lub czynników o działaniu rakotwórczym bądź mutagennym,
  • prace grożące ciężkimi urazami fizycznymi lub psychicznymi, np. prace w wykopach oraz w zbiornikach i kanałach, prace pod ziemią we wszelkiego rodzaju kopalniach, prace w wymuszonym rytmie pracy (np. przy taśmie), inne prace stwarzające ryzyko ciężkiego urazu fizycznego lub psychicznego, w tym: gaszenie pożarów, udział w akcjach ratownictwa chemicznego, przy usuwaniu skutków awarii, prace z materiałami wybuchowymi, prace przy uboju zwierząt hodowlanych oraz obsłudze rozpłodników.

Ważne! Zgodnie z wyrokiem Sądu Najwyższego pracodawca przy zatrudnianiu kobiety przy pracach wymienionych w wykazie prac ma prawo żądania ujawnienia informacji,czy kobieta jest w ciąży lub czy karmi dziecko piersią, a kobieta ma obowiązek udzielenia tych informacji.

Jeśli pracownica w ciąży lub karmiąca piersią jest zatrudniona przy jednej z prac wzbronionych, pracodawca ma dodatkowe obowiązki:

  • przeniesienia pracownicy do innej pracy,
  • zwolnienia pracownicy na czas niezbędny z obowiązku świadczenia pracy,
  • dostosowania warunków pracy do wymagań określonych w przepisach (jeżeli przeciwwskazania zdrowotne do wykonywania dotychczasowej pracy wynikają z orzeczenia lekarskiego),
  • ograniczenia czasu pracy w celu wyeliminowania zagrożenia dla zdrowia lub bezpieczeństwa pracownicy (jeżeli przeciwwskazania zdrowotne do wykonywania dotychczasowej pracy wynikają z orzeczenia lekarskiego),
  • obowiązek wypłacenia pracownicy dotychczasowego wynagrodzenia, a w razie potrzeby także dodatku wyrównawczego,
  • po ustaniu przyczyn uzasadniających przeniesienie pracownicy do innej pracy, skrócenie jej czasu pracy lub zwolnienie z obowiązku świadczenia pracy – pracodawca ma obowiązek zatrudnienia pracownicy przy pracy i w wymiarze czasu pracy określonym w umowie o pracę.

Pracodawca musi przenieść pracownicę do innej, niezabronionej dla niej pracy. Jeśli to jest niemożliwe, bo pracodawca nie ma innego stanowiska pracy, które może zaproponować pracownicy, zwalnia ją z obowiązku wykonywania pracy. Pracodawca może też spróbować wyeliminować stan zagrożenia dla zdrowia lub bezpieczeństwa pracownicy, jeżeli problemem jest:

  • przekroczenie czynników występujących w środowisku pracy i poziomu ich występowania w ramach wykonywanego zajęcia,
  • fakt wydania przez lekarza orzeczenia o przeciwwskazaniach zdrowotnych do wykonywania dotychczasowej pracy przez pracownicę.

Jeśli jednak nie będzie to możliwe, pracodawca ma obowiązek przenieść pracownicę do innej pracy lub zwolnić ją z obowiązku jej wykonywania. Zmiana warunków pracy w takich okolicznościach nie wymaga wręczenia wypowiedzenia o zmianie warunków pracy i płacy, odbywa się na podstawie polecenia pracodawcy.

Jeśli zmiana warunków pracy na dotychczas zajmowanym stanowisku pracy, skrócenie czasu pracy lub przeniesienie pracownicy do innej pracy powodują obniżenie wynagrodzenia, pracownicy powinien być wypłacony dodatek wyrównawczy. Jest to rekompensata ewentualnego uszczerbku na wynagrodzeniu. Jeśli pracodawca zwalnia kobietę z obowiązku świadczenia pracy, wypłaca jej normalnie dotychczasowe wynagrodzenie. Gdy ustaną przyczyny uzasadniające przeniesienie pracownicy do innej pracy, skrócenie jej czasu pracy lub zwolnienie z obowiązku świadczenia pracy, pracodawca zatrudnia ją z powrotem przy pracy i w wymiarze czasu pracy określonych w umowie o pracę.

W obliczu różnorodnych wyzwań, jakie mogą stanowić szkodliwe warunki pracy dla kobiet w ciąży oraz karmiących matek, konieczne jest stałe dążenie do zapewnienia im odpowiedniej ochrony i bezpieczeństwa.

Zakończenie niniejszego artykułu podkreśla istotę przestrzegania przepisów dotyczących zatrudnienia kobiet w szczególnych okolicznościach oraz aktywne zaangażowanie zarówno pracodawców, jak i pracownic, w tworzenie środowiska pracy sprzyjającego zdrowiu i dobrobytowi. Poprzez przestrzeganie prawa oraz świadome podejmowanie działań mających na celu eliminację ryzyka wystawienia kobiet na szkodliwe warunki pracy, możemy wspólnie przyczynić się do stworzenia bardziej sprawiedliwego i bezpiecznego środowiska zawodowego dla wszystkich pracujących matek.

Zapraszamy do zgłębienia jeszcze większej wiedzy na temat praw rodzicielskich i urlopów rodzicielskich poprzez lekturę książki Prawo Mamy.

Odkryj szczegółowe informacje dotyczące praw kobiet w okresie okołoporodowym.

Kliknij tutaj, aby dowiedzieć się więcej.

Fotografie okładkową artykułu wykonała: Julita Korczak

Dodaj komentarz